Kleszczowe zapalenie mózgu

Kleszcze przenoszą nie tylko boreliozę. Drugą chorobą, na którą warto zwrócić uwagę, jest kleszczowe zapalenie mózgu — rzadsze, ale groźniejsze w przebiegu. Nie ma na nie leku, jest za to szczepionka.

Czym jest kleszczowe zapalenie mózgu

KZM to choroba wirusowa atakująca układ nerwowy: mózg, opony mózgowo-rdzeniowe, czasem rdzeń kręgowy. Wywołuje ją wirus przenoszony przez kleszcze — inny czynnik niż bakteria wywołująca boreliozę.

Do zakażenia dochodzi najczęściej przez ukłucie kleszcza. Rzadziej — przez wypicie niepasteryzowanego mleka zakażonej krowy, kozy lub owcy albo zjedzenie zrobionego z niego sera. To droga, o której mało kto wie, a która ma znaczenie tam, gdzie mleko kupuje się prosto od gospodarza.

Jak przebiega

Choroba ma zwykle dwie fazy, oddzielone okresem pozornej poprawy. To ta przerwa najczęściej myli — chory uznaje, że przeszedł grypę, i wraca do zajęć.

1. Faza pierwsza, około tygodnia po ukłuciu: gorączka, bóle mięśni, osłabienie, bóle głowy. Objawy przypominają grypę i ustępują po kilku dniach.
2. Przerwa, zwykle od kilku dni do dwóch tygodni: pacjent czuje się dobrze.
3. Faza druga — występuje u części chorych: wysoka gorączka, silny ból głowy, sztywność karku, nudności i wymioty, światłowstręt, zaburzenia świadomości, czasem niedowłady.

Druga faza wymaga zwykle leczenia szpitalnego. U części osób po przechorowaniu utrzymują się przez miesiące dolegliwości: bóle głowy, zaburzenia koncentracji, pamięci i nastroju, przewlekłe zmęczenie, rzadziej trwałe niedowłady.

Dlaczego nie ma leczenia przyczynowego

Na KZM nie ma leku działającego na wirusa. Leczenie jest wyłącznie objawowe — łagodzi gorączkę, ból i obrzęk. Tym KZM różni się zasadniczo od boreliozy, którą leczy się antybiotykiem.

Czym różni się od boreliozy

Jeden kleszcz może przenosić oba zakażenia jednocześnie. Więcej o boreliozie.

Jak jest w naszym regionie

Największą liczbę zachorowań na KZM notuje się w województwach podlaskim i warmińsko-mazurskim. Lubelskie do regionów o najwyższej zapadalności nie należy — zachorowania zdarzają się tu rzadziej.

Nie znaczy to, że ryzyka nie ma. Znaczy tyle, że decyzja o szczepieniu jest indywidualna i zależy przede wszystkim od tego, ile czasu spędza się w lesie i wysokiej trawie — a nie od samego miejsca zamieszkania.

Kto powinien rozważyć szczepienie

• osoby pracujące w lesie i przy zieleni: leśnicy, rolnicy, pracownicy gospodarki komunalnej
• myśliwi, grzybiarze, wędkarze, działkowcy
• osoby często biegające, jeżdżące rowerem lub spacerujące z psem po terenach zielonych
• żołnierze i funkcjonariusze służb pracujących w terenie
• dzieci, które dużo czasu spędzają na dworze
• osoby wyjeżdżające w regiony o wysokiej zapadalności — także za granicę, zwłaszcza do Austrii, Czech, krajów bałtyckich i Skandynawii

Szczepić można się od ukończenia pierwszego roku życia, bez górnej granicy wieku.

Jak wygląda szczepienie

Szczepienie podstawowe to trzy dawki:

Potem podaje się dawki przypominające: pierwszą po trzech latach, kolejne co trzy do pięciu lat — odstęp zależy od wieku i od zastosowanego preparatu.

Gdy ochrona potrzebna jest szybciej, lekarz może zaproponować schemat przyspieszony. Odstępy między dawkami są wtedy krótsze i różnią się w zależności od szczepionki, dlatego trzeba ich ściśle przestrzegać.

Kiedy najlepiej zacząć

Szczepienie można rozpocząć o każdej porze roku. Najkorzystniej jednak zimą lub wczesną wiosną — wtedy ochrona zdąży się wytworzyć przed sezonem aktywności kleszczy, który trwa mniej więcej od kwietnia do października.

Rozpoczęcie szczepienia w czerwcu też ma sens, tyle że pełna ochrona pojawi się pod koniec sezonu.

Kiedy szczepienia się nie wykonuje

• przy ostrej chorobie przebiegającej z gorączką — szczepienie się odracza
• po ciężkiej reakcji alergicznej na wcześniejszą dawkę
• przy uczuleniu na składniki preparatu — w zależności od szczepionki mogą to być śladowe ilości białka jaja kurzego, neomycyna, gentamycyna lub formaldehyd

O kwalifikacji decyduje lekarz podczas badania przed szczepieniem. Po podaniu szczepionki najczęściej występują odczyny miejscowe: ból, zaczerwienienie i obrzęk w miejscu wkłucia, ustępujące w ciągu dwóch–trzech dni.

Szczepienie przeciw KZM można łączyć z innymi szczepieniami — na przykład przeciw grypie.

Szczepienie nie zastępuje ostrożności

Chroni przed KZM, ale nie chroni przed boreliozą ani innymi zakażeniami przenoszonymi przez kleszcze. Zasady postępowania pozostają te same:

• długie rękawy i nogawki, jasne ubranie
• preparaty odstraszające na skórę i ubranie
• dokładne obejrzenie całego ciała po powrocie z lasu
• szybkie usunięcie kleszcza pęsetą, bez smarowania i wykręcania

Jak prawidłowo usunąć kleszcza

Kiedy zgłosić się do lekarza

Po ukłuciu kleszcza prosimy o kontakt, jeśli w ciągu kilku tygodni wystąpi:

• gorączka z silnym bólem głowy
• sztywność karku
• nudności i wymioty, światłowstręt
• zaburzenia świadomości, splątanie
• osłabienie siły mięśniowej lub niedowład

Objawy drugiej fazy KZM wymagają pilnej oceny lekarskiej. Poza godzinami pracy przychodni prosimy zgłosić się do nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej, a w przypadku zaburzeń świadomości — wezwać pogotowie pod numerem 112.

Szczepienie w NZOZ „Zdrowie"

Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu należy do szczepień zalecanych, niefinansowanych ze środków publicznych. Koszt preparatu ponosi pacjent.

Informacji udziela rejestracja: 15 872 30 99. Pełna lista szczepień dostępnych w przychodni: szczepienia ochronne.

Opracowano na podstawie materiałów Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego — PZH oraz Programu Szczepień Ochronnych. Stan na wrzesień 2026. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. O kwalifikacji do szczepienia i doborze schematu decyduje lekarz.